Fosfor i związki fosforu (z wyjątkiem fosforanów mineralnych) – składnik z Załącznika nr 4 do ustawy o odpadach
Fosfor i jego związki organiczne oraz nieorganiczne, z wyłączeniem bezpiecznych fosforanów mineralnych (np. fosforanów sodu czy wapnia), to substancje szeroko wykorzystywane w przemyśle chemicznym, rolnictwie, materiałach zapalających oraz jako składniki dodatków do paliw. Z uwagi na toksyczność i reaktywność wielu form fosforu, zostały one wymienione w Załączniku nr 4 do ustawy o odpadach jako składniki klasyfikujące odpady jako niebezpieczne.
Gdzie mogą występować fosfor i jego niebezpieczne związki?
- W pozostałościach po produkcji zapałek, fajerwerków i amunicji (np. biały fosfor)
- W odpadach z przemysłu chemicznego (np. pestycydy i herbicydy fosforoorganiczne)
- W środkach owadobójczych (związki fosforoorganiczne – np. paration, chlorpyrifos)
- W zużytych dodatkach do paliw (np. trialkilo- i trikrezylfosforany)
- W materiałach pirotechnicznych i zapalających
- W pozostałościach z laboratoriów chemicznych i wojskowych
Dlaczego fosfor i jego związki są szkodliwe?
Toksyczność fosforu zależy od formy chemicznej – szczególnie niebezpieczny jest biały fosfor oraz związki fosforoorganiczne:
- Biały fosfor jest silnie trujący, łatwopalny i powoduje martwicę tkanek (tzw. „choroba szczęk” u pracowników fabryk zapałek)
- Związki fosforoorganiczne są neurotoksyczne – hamują enzymy (cholinesterazy) i mogą prowadzić do porażeń układu nerwowego
- Niektóre związki są rakotwórcze, mutagenne lub działają toksycznie na rozrodczość
- Są toksyczne również dla środowiska wodnego – mogą powodować masowe śnięcie ryb
- W kontakcie z powietrzem biały fosfor może się samoczynnie zapalać
Zasady przechowywania i transportu
Związki fosforu wymagają szczególnych środków ostrożności:
- Biały fosfor musi być przechowywany pod warstwą wody lub oleju w szczelnych pojemnikach
- Związki fosforoorganiczne powinny być przechowywane w miejscach chłodnych, ciemnych, z ograniczonym dostępem
- Pomieszczenia magazynowe muszą być wyposażone w systemy wentylacyjne i zabezpieczenia przed pożarem
- Transport zgodnie z ADR – zazwyczaj klasa 4.2 (substancje samozapalne) lub 6.1 (substancje trujące)
- Wymagana ścisła kontrola, etykietowanie i dokumentacja przewozowa
Metody recyklingu i unieszkodliwiania
Fosfor i jego niebezpieczne związki wymagają specjalistycznego podejścia w procesach unieszkodliwiania:
- Termiczne unieszkodliwianie w wysokotemperaturowych piecach obrotowych
- Utlenianie kontrolowane – przekształcenie w mniej szkodliwe fosforany
- Utylizacja w specjalistycznych instalacjach do spalania odpadów niebezpiecznych
- Recykling tylko w przypadku przemysłowych zastosowań technicznych – bardzo ograniczony
- Zakaz uwalniania do środowiska – zwłaszcza związków fosforoorganicznych
Choć fosfor ma wiele zastosowań przemysłowych, jego niektóre formy stwarzają realne zagrożenie dla zdrowia ludzi i środowiska. Właściwe postępowanie z odpadami fosforowymi to warunek bezpieczeństwa publicznego.
Informacja: Ten artykuł dotyczy składnika wymienionego w Załączniku nr 4 do ustawy o odpadach, określającego substancje, których obecność czyni odpady niebezpiecznymi.