Ile surowców kryją miasta? Urban mining zmienia rynek surowców wtórnych

Budynki, drogi, samochody, sieci energetyczne i urządzenia tworzą ogromny magazyn materiałów. Według Europejskiej Agencji Środowiska w gospodarce UE zgromadzonych jest już około 154 mld ton materiałów. Coraz częściej pojawia się pytanie: czy zamiast wydobywać kolejne surowce, możemy odzyskiwać te, które już znajdują się w naszych miastach? Na tym właśnie polega urban mining.

Miasto może być kopalnią

Kopalnia kojarzy się ze złożem znajdującym się pod ziemią. Urban mining odwraca tę perspektywę.

Surowce są bowiem zgromadzone także wokół nas: w konstrukcjach budynków, instalacjach, samochodach, maszynach, kablach, urządzeniach elektrycznych czy infrastrukturze. Stal, aluminium, miedź, szkło, tworzywa sztuczne i wiele innych materiałów pozostają w nich przez lata lub dziesięciolecia. Kiedy produkt albo obiekt przestaje być użytkowany, część tych zasobów może wrócić do gospodarki.

Urban mining, czyli górnictwo miejskie, polega na traktowaniu istniejących produktów, budynków i infrastruktury jako potencjalnych źródeł surowców wtórnych. Skala tak rozumianej „kopalni” jest ogromna.

344 tony materiałów na jednego mieszkańca UE

Według opublikowanego w 2026 r. briefingu Europejskiej Agencji Środowiska zasoby materiałowe zgromadzone w UE zwiększyły się niemal trzykrotnie od 1970 do 2022 r.

Osiągnęły około 154 mld ton, czyli 344 tony na jednego mieszkańca Unii.

Dla zobrazowania skali EEA porównuje tę ilość do około 230 samochodów osobowych lub czterech domów rodzinnych przypadających na każdego mieszkańca. Zdecydowana większość tych zasobów znajduje się nie w telefonach czy samochodach, lecz w otaczającej nas przestrzeni.

Aż 98,5% zasobów materiałowych UE jest związanych z budynkami i infrastrukturą. Dominują materiały budowlane przede wszystkim beton, kruszywa i inne minerały niemetaliczne. Same materiały budowlane odpowiadają za około 93% zgromadzonych zasobów. Żelazo i stal stanowią około 4%, a drewno około 2%.

Drogi, mosty, budynki, linie kolejowe, sieci wodociągowe, porty czy elektrownie można więc traktować jak gigantyczny bank materiałów.

Dlaczego urban mining staje się ważny właśnie teraz?

Europa przez dziesięciolecia koncentrowała się przede wszystkim na przepływie surowców: ich wydobyciu, imporcie, wykorzystaniu i późniejszym zagospodarowaniu odpadów.

Coraz większego znaczenia nabiera jednak pytanie o to, co już zgromadziliśmy.

EEA wskazuje, że europejskie zasoby materiałowe nadal wymagają ogromnych ilości surowców do ich rozbudowy, utrzymania i wymiany. Obecnie ponad połowa materiałów trafiających do tych zasobów jest już wykorzystywana właśnie do utrzymywania lub zastępowania istniejących elementów, a nie do zwiększania całkowitej wielkości zasobów.

W dojrzałej gospodarce coraz większa część przyszłych odpadów pochodzi więc z materiałów, które już dzisiaj znajdują się w miastach. To zmienia sposób patrzenia na gospodarkę odpadami.

Od odpadu do zasobu

Tradycyjny model można przedstawić w uproszczeniu: surowiec → produkt → użytkowanie → odpad → zagospodarowanie

Urban mining przesuwa punkt ciężkości: zasób znajdujący się w mieście → identyfikacja → demontaż → odzysk → surowiec wtórny → nowy produkt

Różnica jest istotna. Budynek przeznaczony do rozbiórki przestaje być wyłącznie źródłem gruzu – zawiera stal konstrukcyjną, aluminium, miedź, szkło, drewno i elementy nadające się do ponownego wykorzystania.

Samochód wycofany z eksploatacji nie jest jedynie wrakiem. Jest również źródłem stali, aluminium, miedzi, tworzyw i innych materiałów. Elektroodpady z kolei zawierają niewielkie ilości materiałów, które dzięki odzyskowi mają bardzo wysoką wartość.

EEA zwraca uwagę na szczególnie obrazowy przykład: koncentracja złota w zużytej elektronice może być około 100 razy większa niż koncentracja złota w rudzie wydobywanej w tradycyjnej kopalni. – to dobrze pokazuje, dlaczego niektóre odpady zaczynają być postrzegane jako złoża.

Największym problemem jest brak wiedzy

Samo istnienie ogromnych zasobów materiałowych nie oznacza jeszcze, że można je łatwo wykorzystać.

Jedną z podstawowych barier wskazywanych przez EEA jest brak dokładnej wiedzy o składzie materiałowym istniejących zasobów oraz ich lokalizacji. Większość obecnych budynków i infrastruktury powstała w czasach, kiedy nikt nie projektował ich z myślą o gospodarce o obiegu zamkniętym.

Nie zawsze wiadomo więc co znajduje się w obiekcie, ile danego materiału wykorzystano, gdzie dokładnie się znajduje, w jakim jest stanie i czy można go ekonomicznie odzyskać.

Dlatego jednym z kolejnych etapów rozwoju urban mining ma być mapowanie zasobów materiałowych. Miasta przyszłości powinny posiadać nie tylko mapy budynków i infrastruktury, ale również coraz dokładniejsze informacje o materiałach, które są w nich zgromadzone.

Urban mining a bezpieczeństwo surowcowe Europy

Urban mining ma również wymiar strategiczny.

Europa jest zależna od importu wielu surowców, w tym surowców krytycznych potrzebnych m.in. w energetyce, elektronice, elektromobilności i nowych technologiach. Część tych materiałów została już sprowadzona do Europy i znajduje się w produktach oraz infrastrukturze. Kiedy produkty osiągną koniec życia, odpowiednio zorganizowany system zbiórki, demontażu i recyklingu może zatrzymać część tych surowców w europejskiej gospodarce.

EEA wskazuje, że zwiększenie cyrkularności istniejących zasobów może wzmacniać konkurencyjność, odporność i bezpieczeństwo gospodarcze Europy, zmniejszając jednocześnie zależność od surowców pierwotnych. Urban mining przestaje więc być wyłącznie zagadnieniem gospodarki odpadami. Staje się elementem polityki surowcowej.

Czy polskie miasta mogą stać się kopalniami?

W Polsce dyskusja o urban mining dopiero nabiera znaczenia. Potencjał jest jednak ogromny. Materiały są zgromadzone w milionach mieszkań, budynkach przemysłowych, drogach, mostach, sieciach energetycznych i telekomunikacyjnych, samochodach, urządzeniach elektrycznych oraz rozwijającej się infrastrukturze OZE.

Najciekawsze pytanie brzmi więc ile surowców znajduje się obecnie w polskich miastach i kiedy mogą one ponownie trafić na rynek? Odpowiedź na to pytanie może w przyszłości wpływać na planowanie rozbiórek, inwestycji, infrastruktury recyklingowej i lokalnych strategii gospodarki o obiegu zamkniętym.

Urban mining zmienia sposób patrzenia na miasto. Budynki, infrastruktura, samochody czy urządzenia nie są wyłącznie produktami, które kiedyś staną się odpadami. Są również magazynami materiałów. Europa zgromadziła już około 154 mld ton takich zasobów. Nie wszystkie można odzyskać. Nie każdy odzysk będzie technicznie lub ekonomicznie uzasadniony. Jednak wraz ze wzrostem znaczenia surowców wtórnych, bezpieczeństwa materiałowego i gospodarki o obiegu zamkniętym coraz ważniejsza będzie wiedza o tym, jakie materiały już posiadamy i gdzie się one znajdują.

Kopalnia przyszłości nie musi więc znajdować się kilometr pod ziemią.

Opracowanie redakcji. Źródła: European Environment Agency, „Material stocks in a circular economy”, EEA Briefing 05/2026 – główne źródło danych dotyczących wielkości i struktury zasobów materiałowych UE. EEA – Material stocks by EU country – mapa zasobów materiałowych poszczególnych państw UE, oparta na danych za 2022 r.