Zakazane zastosowania substancji ODS i wyjątki technologiczne – gdzie jeszcze dopuszcza się ich użycie
Rozporządzenie (UE) 2024/590 wprowadza szeroki katalog zakazów stosowania substancji zubożających warstwę ozonową. Jednocześnie przewiduje wąski zakres wyjątków technologicznych, gdzie ich użycie jest jeszcze dopuszczalne ze względu na brak alternatyw lub znaczenie dla bezpieczeństwa.
Ogólna zasada regulacji
Podstawowa zasada jest prosta: ODS są zakazane, chyba że istnieje wyraźny wyjątek. To odwrócenie podejścia stosowanego kilkadziesiąt lat temu, kiedy substancje te były powszechnie używane.
Sektory objęte zakazami
Zakazy obejmują większość tradycyjnych zastosowań ODS, szczególnie:
- chłodnictwo i klimatyzację,
- produkcję pianek,
- aerozole techniczne,
- środki gaśnicze,
- rozpuszczalniki przemysłowe,
- środki czyszczące elektroniki.
W większości tych sektorów istnieją dziś alternatywy technologiczne.
Zakaz nowych instalacji
Rozporządzenie zasadniczo zakazuje:
- wprowadzania nowych instalacji wykorzystujących ODS,
- modernizacji systemów z użyciem ODS,
- stosowania ODS jako czynnika roboczego.
Wyjątki mają charakter incydentalny.
Wyjątki technologiczne
Dopuszczalne zastosowania obejmują głównie:
- laboratoria badawcze,
- analizy chemiczne,
- produkcję farmaceutyczną,
- zastosowania wojskowe,
- niektóre systemy bezpieczeństwa.
Każdy przypadek wymaga spełnienia warunków formalnych.
Zastosowania laboratoryjne
ODS mogą być stosowane w bardzo ograniczonym zakresie w:
- badaniach naukowych,
- testach analitycznych,
- kalibracji aparatury.
Jednak ilości są ściśle kontrolowane.
Zastosowania krytyczne
W niektórych przypadkach dopuszcza się użycie ODS ze względu na bezpieczeństwo. Dotyczy to np.:
- systemów gaśniczych w obiektach specjalnych,
- zastosowań lotniczych,
- zastosowań kosmicznych,
- ochrony infrastruktury krytycznej.
Jednak nawet tam prowadzi się programy zastępowania ODS.
Zastosowania jako surowiec procesowy
Niektóre ODS mogą być stosowane jako intermediates (substancje pośrednie), jeśli:
- nie trafiają do środowiska,
- są całkowicie przetwarzane w procesie,
- istnieją zabezpieczenia technologiczne.
To przykład podejścia risk-based zamiast zero-risk.
Substancje odzyskane
W określonych sytuacjach dopuszcza się użycie:
- ODS odzyskanych,
- ODS zregenerowanych,
- ODS przeznaczonych do zniszczenia.
Jednak ich obrót podlega bardzo ścisłym zasadom.
Zakazy w produktach konsumenckich
ODS nie mogą być stosowane w:
- sprzęcie AGD,
- produktach konsumenckich,
- aerozolach domowych,
- produktach budowlanych.
To obszar, gdzie eliminacja jest praktycznie zakończona.
Znaczenie wyjątków dla przemysłu
Wyjątki mają znaczenie głównie dla:
- branży high-tech,
- farmacji,
- laboratoriów,
- przemysłu specjalistycznego.
Nie dotyczą już masowych zastosowań.
Kierunek zmian technologicznych
Rozporządzenie promuje rozwój:
- alternatywnych czynników chłodniczych,
- technologii bezrozpuszczalnikowych,
- systemów bezhalonowych,
- zielonej chemii.
ODS stają się przykładem substancji technologicznie przestarzałych.
Podsumowanie
Rozporządzenie UE praktycznie zamyka rynek ODS, pozostawiając jedynie wąskie wyjątki technologiczne. Ich znaczenie będzie stopniowo maleć wraz z rozwojem alternatyw. ODS przechodzą dziś z kategorii substancji przemysłowych do kategorii substancji historycznych, które wymagają jedynie bezpiecznego zarządzania pozostałościami. Opracowanie redakcyjne.
