Substancje zubożające warstwę ozonową – jakie związki chemiczne obejmuje Rozporządzenie UE 2024/590
Rozporządzenie (UE) 2024/590 obejmuje szeroką grupę substancji chemicznych określanych jako ODS (Ozone Depleting Substances). Są to głównie związki zawierające chlor lub brom, które po przedostaniu się do stratosfery powodują rozpad cząsteczek ozonu. Regulacja obejmuje zarówno czyste substancje, jak i mieszaniny oraz produkty zawierające te związki.
Główne grupy substancji ODS
Do podstawowych grup substancji objętych regulacją należą:
- CFC – chlorofluorowęglowodory,
- HCFC – hydrochlorofluorowęglowodory,
- halony,
- tetrachlorek węgla,
- trichloroetan,
- bromek metylu,
- inne bromowane związki organiczne.
Każda z tych grup ma określony potencjał niszczenia ozonu (ODP – Ozone Depletion Potential).
CFC – najbardziej znane ODS
CFC były jednymi z najczęściej stosowanych substancji przemysłowych XX wieku. Ich zalety:
- stabilność chemiczna,
- nietoksyczność w warunkach użytkowania,
- niepalność,
- dobre właściwości termodynamiczne.
To właśnie te zalety spowodowały ich powszechne wykorzystanie.
Typowe zastosowania CFC
CFC stosowano w:
- lodówkach,
- klimatyzatorach,
- aerozolach,
- produkcji pianek,
- czyszczeniu elektroniki.
Dziś ich stosowanie jest praktycznie zakazane.
HCFC – substancje przejściowe
HCFC wprowadzono jako zamienniki CFC. Miały:
- niższy ODP,
- krótszy czas życia w atmosferze.
Jednak również one są stopniowo eliminowane.
Halony – systemy gaśnicze
Halony były stosowane głównie w systemach przeciwpożarowych. Ich zalety:
- wysoka skuteczność gaśnicza,
- brak uszkodzeń sprzętu elektronicznego,
- szybkie działanie.
Dlatego były stosowane w:
- lotnictwie,
- wojsku,
- centrach danych.
Dziś ich stosowanie jest bardzo ograniczone.
Tetrachlorek węgla
Substancja ta była wykorzystywana jako:
- rozpuszczalnik,
- czynnik procesowy,
- surowiec chemiczny.
Obecnie jej stosowanie jest silnie ograniczone.
Bromek metylu
Bromek metylu był stosowany jako:
- środek fumigacyjny,
- środek dezynfekcyjny,
- środek ochrony roślin.
Ze względu na wpływ na ozon jego stosowanie zostało niemal całkowicie wycofane.
ODP – wskaźnik niszczenia ozonu
Substancje ODS klasyfikuje się według ODP. ODP określa:
- jak silnie substancja niszczy ozon,
- jak długo działa w atmosferze.
CFC mają zwykle ODP = 1 (wartość referencyjna).
Substancje zawarte w produktach
Rozporządzenie obejmuje także produkty zawierające ODS:
- sprzęt chłodniczy,
- pianki izolacyjne,
- instalacje gaśnicze,
- sprzęt laboratoryjny.
To szczególnie ważne z punktu widzenia gospodarki odpadami.
Znaczenie dla sektora odpadowego
ODS mają znaczenie dla:
- demontażu urządzeń,
- odzysku czynników,
- unieszkodliwiania sprzętu,
- recyklingu pianek.
To obszar, gdzie firmy odpadowe mają realny kontakt z tymi substancjami.
Trend technologiczny
Obecnie ODS są zastępowane przez:
- czynniki naturalne,
- HFO,
- CO₂,
- amoniak,
- węglowodory.
ODS stały się symbolem technologii przeszłości.
Podsumowanie
Rozporządzenie 2024/590 obejmuje szeroką grupę substancji, które odegrały ogromną rolę w rozwoju przemysłu, ale jednocześnie przyczyniły się do degradacji warstwy ozonowej. Dziś ich rola sprowadza się głównie do bezpiecznego zarządzania pozostałościami oraz eliminacji historycznych zastosowań. Opracowanie redakcyjne.
