Metody badania obecności azbestu w odpadach i na budowach

Krótkie podsumowanie: Wykrywanie azbestu w materiałach budowlanych i odpadach wymaga precyzyjnych metod laboratoryjnych i terenowych. Od prostych inspekcji wizualnych po zaawansowane analizy mikroskopowe i spektroskopowe – oto jak w praktyce bada się ten niebezpieczny minerał.

1. Kiedy konieczne jest badanie na obecność azbestu?

Badania przeprowadza się przed rozpoczęciem prac rozbiórkowych, remontowych lub modernizacyjnych w budynkach wzniesionych przed 1998 r. – czyli przed wprowadzeniem zakazu stosowania azbestu w Polsce. Analiza wymagana jest również przy klasyfikacji odpadów budowlanych (np. kod 17 06 05* – materiały zawierające azbest).

2. Etap 1 – oględziny i identyfikacja wizualna

Inspektor dokonuje oceny wizualnej materiału: barwy, struktury, kształtu włókien i rodzaju spoiwa. Typowe wyroby to płyty faliste eternitowe, płyty elewacyjne, przewody wentylacyjne, izolacje cieplne i akustyczne. Choć metoda ta nie daje pewności, pozwala wstępnie sklasyfikować próbkę i określić miejsca pobrania materiału do dalszych analiz.

3. Etap 2 – pobór próbek

Pobór próbki wykonuje się zgodnie z normą PN-EN ISO 22262-1:2021. Zasady:

• Użycie rękawic, masek i odzieży ochronnej,
• Unikanie łamania i kruszenia materiału,
• Próbki pobiera się w ilości 1–5 g,
• Umieszcza w szczelnych woreczkach polietylenowych,
• Etykietuje i przekazuje do akredytowanego laboratorium.

Punkty poboru odpadów określa się na podstawie wizji lokalnej – szczególnie w miejscach o podejrzanej strukturze włóknistej.

4. Etap 3 – analiza mikroskopowa (metody referencyjne)

4.1. Mikroskopia optyczna w świetle spolaryzowanym (PLM – Polarized Light Microscopy)

Metoda identyfikacyjna stosowana w pierwszym etapie analizy. Wymaga przygotowania cienkich szlifów próbki, które ogląda się pod mikroskopem polaryzacyjnym. Pozwala odróżnić chryzotyl (biały azbest) od amfiboli (amosyt, krokidolit). Czułość: 1–5 % objętościowo.

4.2. Mikroskopia kontrastu fazowego (PCM – Phase Contrast Microscopy)

Używana głównie do pomiaru stężenia włókien w powietrzu na budowie. Pomiar wykonywany jest na filtrze z próbnika powietrza, a wynik wyraża się w liczbie włókien/cm³. Norma referencyjna: PN-Z-04008-7:2002.

4.3. Skaningowa mikroskopia elektronowa (SEM) z analizą EDS

Metoda stosowana w badaniach o dużej precyzji. SEM umożliwia obserwację włókien o średnicy poniżej 0,1 µm i określenie ich składu chemicznego za pomocą spektroskopii energii rozproszonej (EDS). Jest standardem w laboratoriach akredytowanych przez PCA.

5. Etap 4 – analiza dyfrakcyjna i spektroskopowa

5.1. Dyfrakcja rentgenowska (XRD – X-ray Diffraction)

Metoda oparta na analizie struktury krystalicznej. Każdy typ azbestu tworzy charakterystyczny wzorzec dyfrakcyjny. Umożliwia wykrycie nawet 1 % udziału azbestu w próbce materiału.

5.2. Spektroskopia w podczerwieni (FTIR – Fourier Transform Infrared Spectroscopy)

Umożliwia identyfikację wiązań Si–O, Mg–OH i Fe–OH charakterystycznych dla azbestów. Stosowana głównie w analizie spoiw, farb i zapraw cementowych, gdzie włókna azbestowe stanowią domieszkę.

6. Etap 5 – raport i klasyfikacja odpadu

Po zakończeniu badań laboratorium wydaje raport zawierający:

• Rodzaj i ilość wykrytych odmian azbestu,
• Poziom zawartości (% masy lub liczba włókien/cm³),
• Wskazanie kodu odpadu (np. 17 06 05* lub 17 06 01*),
• Zalecenia dotyczące sposobu usunięcia i utylizacji materiału.

Wyniki te są podstawą do dalszego postępowania – przekazania odpadów firmie posiadającej decyzję na unieszkodliwianie materiałów zawierających azbest.

7. Monitoring powietrza podczas prac remontowych

W trakcie prac demontażowych prowadzi się pomiary stężenia włókien w powietrzu metodą PCM lub SEM. Dopuszczalne stężenie wg rozporządzenia Ministra Zdrowia z 2021 r. wynosi 0,1 włókna/cm³. Przekroczenie tej wartości wymaga natychmiastowego wstrzymania robót i dodatkowego zabezpieczenia terenu.

8. Podsumowanie

Badanie azbestu wymaga połączenia pracy terenowej, prób pobranych zgodnie z normami i precyzyjnych analiz laboratoryjnych. Tylko takie postępowanie gwarantuje bezpieczeństwo ludzi i środowiska oraz prawidłową klasyfikację odpadów niebezpiecznych w systemie BDO. Opracowanie redakcyjne.