Dyrektywa 91/676/EWG – ochrona wód przed zanieczyszczeniami azotanami pochodzącymi z rolnictwa
Nawóz to błogosławieństwo dla roślin, dopóki nie stanie się przekleństwem dla rzek. Dyrektywa 91/676/EWG to europejski plan ratunkowy dla wód, które przez dekady tonęły w azotowych nadwyżkach.
Dyrektywa Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. ma na celu ochronę wód powierzchniowych i podziemnych przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzące ze źródeł rolniczych. Stanowi jeden z filarów europejskiej polityki wodnej, ściśle powiązany z Ramową Dyrektywą Wodną 2000/60/WE.
1. Tło i przyczyny powstania
W latach 80. XX wieku intensywne rolnictwo doprowadziło do wzrostu zanieczyszczenia wód azotanami z nawozów naturalnych i mineralnych. Skutki? Eutrofizacja jezior, zakwity glonów i niedobór tlenu w ekosystemach wodnych. Dyrektywa miała temu zapobiec poprzez ograniczenie dopływu biogenów do środowiska.
2. Zakres stosowania
Dyrektywa obejmuje:
- wody powierzchniowe i podziemne zanieczyszczone lub zagrożone zanieczyszczeniem azotanami,
- źródła zanieczyszczeń pochodzące z praktyk rolniczych – nawożenia, magazynowania i stosowania obornika, gnojówki, gnojowicy oraz nawozów mineralnych.
3. Obszary narażone (NVZ)
Państwa członkowskie muszą wyznaczyć obszary szczególnie narażone (Nitrate Vulnerable Zones – NVZ), czyli tereny, na których wody są zanieczyszczone lub zagrożone zanieczyszczeniem azotanami. Na tych obszarach obowiązują szczególne zasady gospodarowania nawozami.
4. Kodeks dobrych praktyk rolniczych
Dyrektywa wymaga opracowania Kodeksu dobrych praktyk rolniczych, który promuje działania ograniczające straty azotu, m.in.:
- racjonalne planowanie nawożenia,
- zakaz nawożenia w okresach zimowych,
- utrzymanie stref buforowych przy ciekach wodnych,
- właściwe magazynowanie nawozów naturalnych.
5. Programy działań
W obszarach NVZ państwa członkowskie są zobowiązane do wdrażania programów działań, obejmujących limity nawożenia (maks. 170 kg N/ha/rok z nawozów naturalnych) i kontrole przestrzegania przepisów.
6. Monitoring i raportowanie
Dyrektywa nakłada obowiązek prowadzenia monitoringu jakości wód i przekazywania danych Komisji Europejskiej co 4 lata. Na tej podstawie ocenia się skuteczność wdrożonych środków ochronnych.
7. Wdrożenie w Polsce
W Polsce przepisy dyrektywy wdrożono poprzez:
- Program działań mających na celu ograniczenie odpływu azotu ze źródeł rolniczych (aktualizowany co 4 lata),
- ustawę Prawo wodne,
- kontrole realizowane przez Inspekcję Ochrony Środowiska i Wody Polskie.
Od 2018 roku program obejmuje całe terytorium kraju, co oznacza, że cała Polska została uznana za obszar narażony na zanieczyszczenia azotanami.
8. Powiązania z innymi aktami UE
Dyrektywa 91/676/EWG uzupełnia:
- Dyrektywę 91/271/EWG o oczyszczaniu ścieków komunalnych,
- Ramową Dyrektywę Wodną 2000/60/WE,
- Wspólną Politykę Rolną (WPR) – szczególnie w zakresie dopłat warunkowych (cross-compliance).
9. Znaczenie dla środowiska
Wdrożenie dyrektywy doprowadziło do znacznego spadku poziomu azotanów w wodach gruntowych w wielu krajach UE. Jednocześnie zwiększyło świadomość rolników w zakresie ochrony gleby i wody.
10. Podsumowanie
Dyrektywa 91/676/EWG to dowód, że ekologia i rolnictwo nie muszą się wykluczać. To właśnie dzięki niej zrozumiano, że dobra uprawa zaczyna się od czystej wody – a czysta woda od mądrego nawożenia. Opracowanie redakcyjne.