Zasady kontroli, egzekwowania i sankcji w Unii Europejskiej
Nie wystarczy zakazać – trzeba jeszcze sprawdzić, czy ktoś przypadkiem nie udaje, że o zakazie nie słyszał. W przypadku POPs kontrola to nie tylko biurokracja, ale ochrona środowiska w praktyce.
Rozporządzenie (UE) 2019/1021 wprowadza szczegółowe zasady nadzoru i kontroli nad substancjami, mieszaninami i produktami zawierającymi trwałe zanieczyszczenia organiczne (POPs). Celem jest zapewnienie, że zakazane substancje nie powrócą do obiegu gospodarczego – nawet w śladowych ilościach.
1. Kto sprawuje kontrolę?
Nadzór nad stosowaniem rozporządzenia sprawują organy krajowe wyznaczone przez każde państwo członkowskie. W Polsce są to m.in.:
- Inspekcja Ochrony Środowiska (WIOŚ, GIOŚ) – kontrola przedsiębiorstw, pobór próbek, badania środowiska,
- Inspekcja Handlowa – nadzór nad obrotem produktami,
- Inspekcja Chemiczna – kontrola zgodności substancji z rozporządzeniami POPs i REACH,
- Służba Celna – weryfikacja importu i eksportu produktów zawierających POPs.
2. Zakres kontroli
Kontrole obejmują:
- wytwarzanie i stosowanie substancji chemicznych,
- import i eksport produktów,
- gospodarkę odpadami zawierającymi POPs,
- magazynowanie i transport,
- emisje do powietrza, wody i gleby.
W przypadku podejrzenia naruszenia organy mogą pobierać próbki, żądać dokumentów, wstrzymywać produkcję lub obrót.
3. Egzekwowanie przepisów
Państwa członkowskie muszą zapewnić skuteczne, proporcjonalne i odstraszające sankcje. W praktyce oznacza to:
- grzywny i kary administracyjne,
- wstrzymanie działalności lub cofnięcie zezwoleń,
- nakaz usunięcia lub zniszczenia towaru,
- obowiązek rekultywacji terenów skażonych.
4. System raportowania
Kontrole i działania naprawcze są raportowane do Komisji Europejskiej co dwa lata. Raporty zawierają m.in.:
- liczbę przeprowadzonych kontroli,
- liczbę naruszeń i zastosowanych sankcji,
- ilość zidentyfikowanych POPs w środowisku,
- przykłady najlepszych praktyk krajowych.
Dane te trafiają także do Sekretariatu Konwencji Sztokholmskiej, tworząc globalny rejestr postępów w eliminacji POPs.
5. Narzędzia kontrolne
UE i państwa członkowskie korzystają z systemów informatycznych, które umożliwiają monitorowanie przepływu substancji i produktów:
- ECHA REACH-IT – baza rejestracji chemikaliów,
- ICSMS – europejski system nadzoru rynku,
- BDO – krajowa baza danych o odpadach,
- EU-TWIX – platforma wymiany informacji o przemycie chemikaliów i odpadów.
6. Rola laboratoriów referencyjnych
Laboratoria UE i krajowe ośrodki referencyjne (np. w GIOŚ) wykonują analizy POPs w próbkach środowiskowych, produktach i odpadach. Stosują metody referencyjne określone w normach ISO oraz wytycznych OECD. Wyniki stanowią podstawę dla decyzji o karach i zakazach.
7. Edukacja i prewencja
Unia wspiera programy szkoleniowe dla inspektorów i przedsiębiorców, by zapobiegać naruszeniom jeszcze przed ich wystąpieniem. Wiedza okazuje się skuteczniejszym środkiem niż sama kara.
Podsumowanie
System kontroli POPs to chemiczny system alarmowy Europy – łączący inspektorów, naukowców i organy celne w jednym celu: by żadne toksyczne cząstki nie wróciły do obiegu. Opracowanie redakcyjne.