Monitoring środowiskowy i raportowanie emisji POPs
Trwałe zanieczyszczenia organiczne nie ujawniają się głośno – są ciche, uporczywe i długowieczne. Dlatego kluczowym narzędziem walki z nimi jest nie młotek, a… mikroskop i formularz raportowy.
Rozporządzenie (UE) 2019/1021 nakłada na państwa członkowskie obowiązek systematycznego monitorowania obecności POPs w środowisku oraz raportowania emisji do Komisji Europejskiej i Europejskiej Agencji Środowiska (EEA). Monitoring to nie jednorazowe badanie, lecz proces, który obejmuje powietrze, wodę, glebę i organizmy żywe.
1. Zakres monitoringu POPs
Kontrola dotyczy m.in.:
- powietrza – w celu śledzenia emisji przemysłowych i transgranicznych,
- wód powierzchniowych i podziemnych – w tym osadów rzecznych,
- gleby i roślinności w pobliżu zakładów przemysłowych,
- organizmu ludzkiego – biomonitoringu poziomu POPs w mleku matki i tkance tłuszczowej,
- żywności pochodzenia zwierzęcego.
Wyniki te pozwalają ocenić stopień narażenia populacji i skuteczność działań ograniczających.
2. Główne źródła emisji POPs
Rozporządzenie wskazuje na konieczność identyfikacji i monitorowania źródeł emisji, takich jak:
- spalarnie i współspalarnie odpadów,
- hutnictwo metali kolorowych,
- przemysł chemiczny,
- niekontrolowane pożary wysypisk,
- procesy spalania paliw i odpadów w gospodarstwach domowych.
3. Raportowanie emisji POPs
Emisje POPs podlegają raportowaniu w ramach:
- Krajowego Rejestru Uwalniania i Transferu Zanieczyszczeń (PRTR),
- Europejskiego Rejestru E-PRTR,
- Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE).
Zakłady objęte obowiązkiem raportowym przekazują dane o rocznych emisjach do powietrza, wody i gleby – w tym o uwolnieniach PCB, dioksyn i furanów.
4. Częstotliwość pomiarów i standardy
Państwa UE zobowiązane są do opracowania krajowych programów monitoringu POPs, które uwzględniają:
- stałe punkty pomiarowe i sieci referencyjne,
- jednolite metody analityczne zgodne z normami ISO i CEN,
- cykliczne sprawozdania co 3–5 lat.
W Polsce obowiązki te realizują m.in. GIOŚ i KOBiZE, publikując raporty o emisjach trwałych zanieczyszczeń organicznych.
5. Cel monitoringu
Monitorowanie POPs ma dwa zasadnicze cele:
- ocenić efektywność zakazów i ograniczeń wprowadzonych rozporządzeniem,
- śledzić długoterminowe trendy i ich wpływ na zdrowie ludzi i ekosystemy.
Dzięki temu można określić, czy działania naprawcze przynoszą rzeczywiste rezultaty.
6. Publiczny dostęp do danych
Zgodnie z zasadą dostępu do informacji o środowisku (Konwencja z Aarhus), dane o emisjach POPs są publicznie dostępne w serwisach:
Każdy obywatel może sprawdzić, które zakłady emitują POPs i w jakich ilościach.
Podsumowanie
Monitoring POPs to swoisty detektor toksycznej przeszłości. Dzięki danym z GIOŚ, KOBiZE i PRTR wiemy, które zanieczyszczenia nie chcą zniknąć z mapy Europy – i możemy je skuteczniej tropić. Opracowanie redakcyjne.