Klasyfikacja substancji chemicznych – podstawowe kryteria
Każda substancja ma swoją osobowość – CLP tylko pomaga ją oficjalnie opisać. Zamiast „miły proszek do czyszczenia”, mówi: „toksyczny, żrący i wybuchowy, jeśli dasz mu powód”.
Rozporządzenie CLP (1272/2008/WE) określa zasady klasyfikacji substancji chemicznych w oparciu o ich właściwości fizykochemiczne, toksykologiczne i ekotoksykologiczne. Celem jest jednoznaczne określenie, jakie zagrożenia dana substancja może stwarzać dla zdrowia człowieka i środowiska oraz jak należy ją oznakować.
1. Na czym polega klasyfikacja substancji
Klasyfikacja to proces przypisania substancji do jednej lub kilku klas zagrożeń określonych w załącznikach CLP. Dzięki temu możliwe jest stworzenie spójnego systemu ostrzegania – niezależnie od kraju, producenta czy nazwy handlowej produktu.
2. Źródła danych do klasyfikacji
Do oceny substancji wykorzystuje się:
- dane z rejestracji REACH (testy toksyczności, stabilności, biodegradowalności),
- dane eksperymentalne z badań laboratoryjnych,
- dane literaturowe i naukowe,
- informacje z harmonizowanej klasyfikacji (załącznik VI CLP),
- dane z analogii – tzw. read-across (na podstawie podobnych substancji).
3. Klasy zagrożeń stosowane w CLP
CLP wyróżnia 29 klas zagrożeń, pogrupowanych w trzy główne kategorie:
- Zagrożenia fizyczne – np. wybuchowe, łatwopalne, utleniające, pod ciśnieniem.
- Zagrożenia dla zdrowia – np. toksyczność ostra, żrące, uczulające, rakotwórcze, mutagenne, reprotoksyczne.
- Zagrożenia dla środowiska – głównie toksyczność dla organizmów wodnych.
4. Kategorie zagrożeń i kryteria przypisania
Każda klasa zagrożeń ma przypisane kategorie, które określają stopień intensywności działania substancji. Przykłady:
- Flam. Liq. 2 – ciecz łatwopalna o temperaturze zapłonu poniżej 23°C,
- Acute Tox. 3 – substancja toksyczna po połknięciu (LD₅₀ 50–300 mg/kg),
- Carc. 1B – prawdopodobnie rakotwórcza dla ludzi,
- Aquatic Chronic 1 – bardzo toksyczna dla organizmów wodnych, działanie długotrwałe.
5. Wartości progowe i testy
CLP opiera klasyfikację na wartościach progowych z badań, takich jak:
- LD₅₀ (dawka śmiertelna dla 50% badanych organizmów),
- LC₅₀ (stężenie śmiertelne w powietrzu lub wodzie),
- EC₅₀ (stężenie powodujące efekt u 50% organizmów testowych),
- NOAEL / LOAEL (brak lub najniższy obserwowany poziom efektu toksycznego).
Na tej podstawie określa się, do której kategorii substancja zostanie przypisana – im niższa wartość LD₅₀, tym większe ryzyko.
6. Klasyfikacja automatyczna i harmonizowana
Niektóre substancje mają już harmonizowaną klasyfikację w załączniku VI CLP. Oznacza to, że ich ocena została zatwierdzona na poziomie UE i obowiązuje wszystkich producentów i importerów. Dla pozostałych substancji stosuje się klasyfikację własną (self-classification), opartą na danych producenta lub importera.
7. Obowiązek aktualizacji klasyfikacji
Jeśli pojawią się nowe dane naukowe, zmieniające ocenę ryzyka, producent ma obowiązek zaktualizować klasyfikację i etykietę produktu. W praktyce oznacza to konieczność stałego monitorowania zmian w ATP (Adaptations to Technical Progress), czyli aktualizacjach technicznych CLP publikowanych przez Komisję Europejską.
Podsumowanie
Klasyfikacja substancji to chemiczne „CV” – zawiera wszystko, co trzeba wiedzieć o charakterze materiału, zanim wpadnie w niepowołane ręce. CLP robi z tego obowiązek, a nie opcję, dzięki czemu butelki, beczki i pojemniki mówią prawdę – czasem nieprzyjemną, ale zawsze bezpieczniejszą. Opracowanie redakcyjne.
