Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA)
Toksyczne związki organiczne powstające głównie w wyniku niepełnego spalania paliw i biomasy. Należą do najgroźniejszych składników zanieczyszczeń powietrza.
1. Definicja
Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) to grupa organicznych związków chemicznych składających się z co najmniej dwóch sprzężonych pierścieni benzenowych. Nie zawierają atomów hetero i charakteryzują się dużą trwałością chemiczną oraz hydrofobowością.
W środowisku występują głównie w formie mieszanin różnych związków, z których najbardziej znanym i toksycznym jest benzo(a)piren.
2. Właściwości chemiczne
- nierozpuszczalne w wodzie, dobrze rozpuszczalne w tłuszczach,
- odporne na biodegradację, co sprzyja ich kumulacji w środowisku,
- łatwo sorbują się na cząsteczkach pyłów zawieszonych (PM2.5, PM10),
- stabilne w warunkach atmosferycznych, przez co mogą być przenoszone na duże odległości.
3. Źródła emisji WWA
a) Antropogeniczne (dominujące)
- niepełne spalanie paliw stałych — szczególnie węgla i drewna,
- spalanie paliw w piecach domowych i małych kotłowniach,
- procesy przemysłowe (hutnictwo, koksownie),
- transport drogowy — spaliny silników benzynowych i Diesla,
- spalanie odpadów w piecach domowych,
- produkcja aluminium i asfaltów.
b) Naturalne
- pożary lasów i torfowisk,
- erupcje wulkanów,
- procesy geochemiczne w glebie.
4. Drogi narażenia człowieka
- wdychanie powietrza zanieczyszczonego pyłami zawierającymi WWA,
- spożywanie żywności zanieczyszczonej osadami WWA,
- kontakt skórny z zanieczyszczonymi powierzchniami lub produktami.
5. Szkodliwość dla zdrowia
WWA wykazują silne właściwości toksyczne, mutagenne i kancerogenne. Ich szkodliwość zależy od dawki, czasu ekspozycji oraz rodzaju związku.
- działanie rakotwórcze (benzo(a)piren — substancja klasy 1 IARC),
- zwiększone ryzyko nowotworów płuc, pęcherza moczowego i skóry,
- działanie mutagenne i teratogenne,
- wpływ na układ oddechowy — stany zapalne, pogorszenie funkcji płuc,
- wpływ na układ krążenia i odpornościowy.
6. Wpływ na środowisko
- akumulacja w glebach i osadach wodnych,
- długotrwała obecność w środowisku z uwagi na odporność na degradację,
- bioakumulacja w organizmach roślinnych i zwierzęcych,
- zanieczyszczenie łańcuchów pokarmowych.
7. Normy i regulacje
- w Polsce obowiązuje norma jakości powietrza dla benzo(a)pirenu: 1 ng/m³ (średnia roczna),
- WWA podlegają monitorowaniu w ramach krajowego systemu oceny jakości powietrza,
- związki te są objęte regulacjami UE i WHO jako substancje priorytetowe ze względu na wpływ na zdrowie publiczne.
8. Ograniczanie emisji WWA
- wymiana przestarzałych pieców i kotłów na nowoczesne niskoemisyjne źródła ciepła,
- stosowanie paliw dobrej jakości,
- ograniczanie spalania biomasy wilgotnej i odpadów,
- rozwój transportu niskoemisyjnego,
- wspieranie termomodernizacji budynków.
Opracowanie redakcyjne.