Rekultywacja i remediacja Szańca Zachodniego w Gdańsku

Od fortu i bazy paliwowej po przyszły park – historia jednego z najbardziej zanieczyszczonych miejsc w Gdańsku.

1. Źródło i skala zanieczyszczenia

Teren Szańca Zachodniego położony jest naprzeciwko Twierdzy Wisłoujście, na drugim brzegu Martwej Wisły, w gdańskim Nowym Porcie. Obiekt powstał jako element fortyfikacji w XVII wieku, ale w drugiej połowie XX wieku zmienił się w bazę paliwową CPN (Centrali Produktów Naftowych).

Wieloletnia działalność magazynowania i przeładunku paliw doprowadziła do poważnego skażenia gruntu oraz wód gruntowych substancjami ropopochodnymi i smołowatymi. Badania z 2005 roku wykazały, że aż 90% powierzchni terenu jest skażone.

Poziomy zanieczyszczeń (wybrane przykłady):

• Składniki benzyn: dopuszczalna norma – 50 mg/kg s.m.; w próbkach z Szańca – od 14 728 do 14 284 mg/kg.
• Składniki olejowe: dopuszczalna norma – 1000 mg/kg; wyniki – od 4509 do 21 791 mg/kg.

Wyniki te uplasowały teren Szańca Zachodniego w czołówce najbardziej zanieczyszczonych obszarów miejskich w Polsce.

2. Proces rekultywacji i remediacji

Celem działań było oczyszczenie terenu pod planowany park miejski oraz odzyskanie zdegradowanej przestrzeni dla mieszkańców Gdańska. Proces poprzedziły wieloletnie spory administracyjne z RDOŚ dotyczące metod remediacji – co opóźniło możliwość finansowania inwestycji ze środków unijnych.

Ostatecznie zatwierdzona metoda remediacji obejmuje:

• usunięcie i utylizację najbardziej skażonej warstwy gleby,
• wentylację gruntu i wód gruntowych,
• nawiezienie warstwy czystej ziemi, tworzącej izolacyjną pokrywę pod przyszły park.

W trakcie prac ujawniono dodatkowe zanieczyszczenia smołopodobne, nieudokumentowane wcześniej, co wymusiło aktualizację decyzji RDOŚ i przesunięcie terminów. W lipcu 2023 roku rozpoczęto usuwanie odpadów smołowatych – planowano wywieźć co najmniej 250 ton.

Prace prowadziła m.in. firma Hydrogeotechnika Sp. z o.o., specjalizująca się w oczyszczaniu gruntów i rekultywacji terenów przemysłowych.

3. Zaangażowanie PKN Orlen

Za zanieczyszczenia odpowiada historyczna działalność bazy CPN, której prawnym sukcesorem jest PKN Orlen. Koncern współpracował z Miastem Gdańsk w procesie przekazania terenu i wsparcia finansowego remediacji.

• Orlen zrzekł się działki na rzecz miasta, co umożliwiło rozpoczęcie inwestycji,
• Fundacja Orlen przekazała w kwietniu 2023 roku 4 mln zł na wsparcie działań oczyszczających.

Dzięki temu projekt odzyskał tempo, a teren mógł wejść w fazę rekultywacji z rzeczywistym zapleczem finansowym.

4. Status prac (stan na 2024 rok)

• Początek prac: jesień 2022 r. (pierwotnie planowano zakończenie w grudniu tego samego roku).
• Opóźnienia: spowodowane większą skalą skażenia niż zakładano oraz potrzebą aktualizacji decyzji remediacyjnej.
• Prace w 2024 r.: prowadzone wydobycie i transport skażonego gruntu, sczerpywanie produktów ropopochodnych ze zwierciadła wody oraz budowa pionowej bariery uszczelniającej.
• Dalsze plany: po zakończeniu remediacji powstanie tu park miejski z elementami małej architektury, ścieżkami spacerowymi i zielenią rekultywacyjną.

Szacunkowe koszty całego przedsięwzięcia wahają się od 6,5 do 30 mln zł, głównie z powodu konieczności wywozu i unieszkodliwienia skażonej ziemi w specjalistycznych spalarniach poza Gdańskiem.

5. Znaczenie projektu

Remediacja Szańca Zachodniego to przykład złożonego projektu łączącego aspekty historyczne, środowiskowe i społeczne. Zdegradowany teren przemysłowy po dekadach zanieczyszczeń ma szansę stać się nową zieloną przestrzenią publiczną i symbolem skutecznego przywracania wartości przyrodniczej miastu.

Jak widać, nawet po CPN-owskich cieniach można posiać trawnik – byle z odpowiednią warstwą filtracyjną i cierpliwością większą niż u inwestora.

Opracowanie redakcyjne.