Gaszenie pożarów – dobór odpowiednich środków gaśniczych

Nie każdy ogień można gasić wodą. Właściwy dobór środka gaśniczego decyduje o skuteczności akcji i bezpieczeństwie ratowników oraz środowiska.

1. Klasy pożarów

Podstawą do wyboru środka gaśniczego jest klasyfikacja pożarów według normy PN-EN 2:

• Klasa A – ciała stałe (drewno, papier, tworzywa),
• Klasa B – ciecze palne (benzyna, olej, farby),
• Klasa C – gazy palne (propan, acetylen, metan),
• Klasa D – metale palne (magnez, sód, lit),
• Klasa F – tłuszcze i oleje jadalne,
• Pożary urządzeń elektrycznych – symbol pioruna, wymagają środków nieprzewodzących prądu.

2. Kiedy wolno gasić wodą, a kiedy nie

Woda to najpopularniejszy, ale i najbardziej zawodny środek gaśniczy, jeśli użyty niewłaściwie:

• Stosować przy pożarach klasy A – drewno, papier, tkaniny, odpady stałe,
• Nie stosować przy pożarach:
  • cieczy palnych (klasa B) – ryzyko rozprzestrzenienia ognia,
  • urządzeń pod napięciem – ryzyko porażenia prądem,
  • metali reaktywnych (klasa D) – reakcja egzotermiczna i eksplozja wodoru,
  • baterii litowych – woda może spowodować tzw. „thermal runaway”.

W sytuacjach kontrolowanych używa się również mgły wodnej, która ogranicza ilość pary i skutecznie chłodzi powierzchnie, minimalizując ryzyko reakcji wtórnych.

3. Gaśnice proszkowe

Gaśnica proszkowa jest najbardziej uniwersalna – działa przez odcięcie dostępu tlenu i przerwanie reakcji spalania. Odpowiednia do klas A, B, C, a w wersjach specjalnych – także do D.

• Zalety: szybkie działanie, skuteczna przy pożarach paliw, gazów i urządzeń elektrycznych,
• Wady: silne zabrudzenie, utrudnione czyszczenie, możliwość uszkodzenia elektroniki.

Proszek gaśniczy składa się zwykle z fosforanów, siarczanów i węglanów alkalicznych, które topią się, tworząc warstwę izolującą płomień od tlenu.

4. Gaśnice śniegowe (CO₂)

Gaśnice śniegowe wykorzystują dwutlenek węgla pod ciśnieniem, który wypiera tlen z otoczenia ognia.

• Przeznaczone do pożarów klasy B oraz urządzeń elektrycznych,
• Nie pozostawiają zanieczyszczeń, dlatego stosowane są w laboratoriach i serwerowniach,
• Nie używać w zamkniętych, małych pomieszczeniach – grozi uduszeniem,
• Nie stosować do ciał stałych – słabe działanie chłodzące.

5. Gaśnice halonowe i ich następcy

Tradycyjne gaśnice halonowe (na halony 1211 i 1301) zostały wycofane z obiegu ze względu na szkodliwość dla warstwy ozonowej. Obecnie stosuje się ich ekologiczne odpowiedniki:

• FM-200 (heptafluoropropan) – bezpieczny dla elektroniki,
• Novec 1230 (fluoroketon) – nieprzewodzący, nietoksyczny,
• Inergen – mieszanina gazów obojętnych (N₂, Ar, CO₂) używana w archiwach i serwerowniach.

Środki te gaszą ogień przez obniżenie zawartości tlenu w otoczeniu i przerwanie reakcji spalania bez uszkadzania sprzętu.

6. Pożary baterii litowo-jonowych

Najtrudniejsza kategoria pożarów – charakterystyczna dla pojazdów elektrycznych, magazynów energii i elektroniki. Pożar baterii litowej to reakcja egzotermiczna, której nie da się łatwo stłumić.

• Nie gasić wodą – ryzyko eksplozji i uwolnienia gazów fluorowodorowych (HF),
• Nie używać CO₂ – brak efektu chłodzącego,
• Stosować chłodzenie mgłą wodną lub piaskiem – w celu obniżenia temperatury i zapobieżenia efektowi łańcuchowemu,
• W razie pożaru samochodu elektrycznego – odizolować pojazd i chłodzić wodą z dystansu przez kilka godzin (standard: 11 000 l wody),
• Stosować specjalne kontenery gaśnicze – do zanurzenia spalonych pojazdów elektrycznych, używane przez PSP i zakłady recyklingowe.

7. Pianki gaśnicze

Piana gaśnicza tworzy na powierzchni cieczy palnej warstwę izolującą od tlenu i chłodzącą. Używana w pożarach klasy B (benzyna, oleje, farby). Rodzaje pian:

• piany lekkie – do dużych przestrzeni (np. hangary, magazyny paliw),
• piany ciężkie – na mniejsze powierzchnie, w akcjach interwencyjnych,
• piany fluoroproteinowe (AFFF) – tworzą warstwę odbijającą ciepło; stosowane przez PSP i zakłady petrochemiczne.

8. Zasady ogólne bezpieczeństwa

• najpierw odłączyć źródło zasilania lub dopływu paliwa,
• gasić zawsze z kierunku wiatru,
• nie stawać bezpośrednio nad ogniem,
• nie kierować strumienia bezpośrednio na płomień – tylko u podstawy ognia,
• po użyciu gaśnicy – odsunąć się, by nie doszło do ponownego zapłonu.

9. Podsumowanie

Woda nie jest lekarstwem na każdy ogień. Gdy płonie drewno – sięgnij po wodę. Gdy pali się benzyna – po pianę. Gdy iskrzy elektronika – po CO₂. A jeśli zapali się bateria litowa, to… najlepiej odsunąć się i wezwać specjalistów z PSP. Bo chemia, jak życie, nie lubi uproszczeń.

Opracowanie redakcyjne.