Odzysk odpadów poza instalacjami – różnice między rozporządzeniem z 2006 r. a rozporządzeniem z 2015 r.

W praktyce gospodarki odpadami często pojawia się pytanie: czym różni się „stare” rozporządzenie z dnia 21 marca 2006 r. w sprawie odzysku lub unieszkodliwiania odpadów poza instalacjami i urządzeniami od „nowego” rozporządzenia z dnia 11 maja 2015 r. w sprawie odzysku odpadów poza instalacjami i urządzeniami? Poniżej omawiamy najważniejsze zmiany oraz przyczyny wyłączenia części odpadów z katalogu.

1. Podstawy prawne i kontekst zmiany

Element	Rozporządzenie 2006	Rozporządzenie 2015
Pełny tytuł	Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 21 marca 2006 r. w sprawie odzysku lub unieszkodliwiania odpadów poza instalacjami i urządzeniami (Dz.U. 2006 nr 49 poz. 356).	Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 maja 2015 r. w sprawie odzysku odpadów poza instalacjami i urządzeniami (Dz.U. 2015 poz. 796).
Powiązana ustawa	Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach.	Nowa ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (art. 30 – zakaz przetwarzania odpadów poza instalacjami z wyjątkami).
Zakres	Odzysk i unieszkodliwianie odpadów poza instalacjami.	Wyłącznie odzysk odpadów poza instalacjami (unieszkodliwianie ma odbywać się w instalacjach).
Status	Akt uchylony – zastąpiony przez rozporządzenie z 2015 r.	Akt obowiązujący (z późniejszymi zmianami).

Kluczowy powód zmiany to wejście w życie nowej ustawy o odpadach z 2012 r., która znacznie zaostrzyła zasady przetwarzania odpadów poza instalacjami i powiązała je z konkretnymi procesami odzysku oraz katalogiem odpadów.

2. Zakres procesów odzysku i unieszkodliwiania

2.1. Procesy w rozporządzeniu z 2006 r.

Rozporządzenie z 2006 r. obejmowało:

• procesy odzysku R14 i R15 – odzysk polegający m.in. na przygotowaniu do ponownego użycia, wypełnianiu terenów niekorzystnie przekształconych itp.,
• proces unieszkodliwiania D2 – obróbka w środowisku naturalnym (poza instalacjami), np. wypełnianie wyrobisk, rekultywacja.

W praktyce rozporządzenie to było często wykorzystywane do prowadzenia znacznych ilości „rekultywacji” i wypełniania terenów różnymi odpadami – nie zawsze z realnym efektem środowiskowym, czasem na pograniczu „ukrytego składowania”.

2.2. Procesy w rozporządzeniu z 2015 r.

Rozporządzenie z 11 maja 2015 r. ogranicza się wyłącznie do odzysku i wymienia cztery procesy:

• R3 – recykling lub odzysk substancji organicznych (w tym kompostowanie),
• R5 – recykling lub odzysk innych materiałów nieorganicznych (np. kruszywa, gruz),
• R11 – wykorzystanie odpadów pochodzących z procesów R1–R10,
• R12 – wstępne procesy odzysku (przygotowanie odpadów do procesów R1–R11).

Procesy unieszkodliwiania (D) zostały całkowicie przeniesione do reżimu instalacyjnego – nie można ich już wykonywać „w terenie” na podstawie tego rozporządzenia.

3. Katalog odpadów – co się zmieniło?

3.1. Charakter katalogu w 2006 r.

Załącznik do rozporządzenia z 2006 r. obejmował szeroką listę odpadów, m.in.:

• wiele rodzajów odpadów z grupy 10 (popioły, żużle, odpady z procesów spalania),
• odpady z grupy 17 (budowa i rozbiórka),
• odpady z grupy 02, 03, 19 – w tym m.in. osady ściekowe, popioły, odpady z przetwórstwa drewna i papieru,
• w niektórych przypadkach odpady o bardziej złożonym składzie, których bezpieczne stosowanie w środowisku naturalnym było trudne do zweryfikowania.

Rozporządzenie dopuszczało też unieszkodliwianie części odpadów (np. w procesie D2) poza instalacjami – co dziś jest postrzegane jako zbyt „liberalne”.

3.2. Charakter katalogu w 2015 r.

Załącznik do rozporządzenia z 2015 r. jest bardziej „precyzyjny” i ukierunkowany. Obejmuje głównie:

• stałe odpady mineralne (skalne, kruszywa z betonu, cegieł, ceramiki) – w procesach R3 i R5,
• glebę, ziemię i kamienie inne niż niebezpieczne – do wypełniania terenów i rekultywacji,
• odpady roślinne i bioodpady – do kompostowania i poprawy właściwości gleb (R3, R10 – poprzez odesłanie do przepisów ustawowych),
• wybrane osady ściekowe i komposty – ale tylko po spełnieniu wymogów sanitarnych i jakościowych.

Co ważne, część „problematycznych” odpadów, które w 2006 r. można było wykorzystywać poza instalacjami, w 2015 r. nie pojawia się już w katalogu – albo ich odzysk wymaga już decyzji o przetwarzaniu w instalacji.

4. Przykłady istotnych zmian w katalogu odpadów

4.1. Zużyte opony (16 01 03)

Wokół opon narosło sporo wątpliwości. W praktyce zmiana z 2015 r.:

• doprecyzowała i rozszerzyła możliwości ich wykorzystania poza instalacjami – np. jako odbijacze, elementy wyposażenia placów zabaw, boisk, w ogrodach, czy do zabezpieczania pryzm kiszonkowych,
• jednocześnie wprowadziła ściślejsze warunki ich stosowania (np. ograniczenia ilościowe, zakaz powodowania uciążliwości, wymóg zachowania bezpieczeństwa pożarowego).

Opony są więc dobrym przykładem, że nowy katalog nie zawsze „ucina” odpady – czasem raczej porządkuje ich stosowanie i wskazuje konkretne, wąskie zastosowania zamiast szerokiej dowolności.

4.2. Odpady o podwyższonym ryzyku środowiskowym

Część odpadów, które w 2006 r. można było stosować w rekultywacji czy wypełnianiu terenów (np. niektóre popioły, żużle, mieszaniny odpadów) w rozporządzeniu z 2015 r. już się nie pojawia, albo jest ujęta w bardziej ograniczony sposób. Powody są zasadniczo trzy:

1. Ryzyko zanieczyszczenia gleby i wód – odpady o złożonym lub zmiennym składzie (metale ciężkie, związki organiczne) stwarzają realne ryzyko migracji zanieczyszczeń.
2. Doświadczenia z praktyki – „rekultywacja odpadami” była często wykorzystywana jako sposób obejścia przepisów o składowiskach; masowo zasypywano wyrobiska i „depresje” odpadami, które w praktyce pełniły funkcję składowiska.
3. Nowa filozofia gospodarki odpadami – unieszkodliwianie ma odbywać się w instalacjach, z pełną kontrolą i monitoringiem, a nie „w terenie”. Odzysk poza instalacjami ma mieć charakter uzasadniony funkcjonalnie (oszczędzanie zasobów, realna rekultywacja), a nie polegać na zwykłym pozbywaniu się odpadów.

4.3. Osady ściekowe i komposty

W 2006 r. osady ściekowe były szerzej wykorzystywane poza instalacjami, często w rekultywacji gruntów. Obecnie ich stosowanie:

• jest ściślej powiązane z wymaganiami sanitarnymi i jakościowymi (metale ciężkie, patogeny),
• wymaga badań i dokumentowania parametrów,
• w wielu przypadkach musi odbywać się w ramach decyzji o przetwarzaniu odpadów w instalacji lub na podstawie odrębnych przepisów dotyczących nawozów i środków poprawiających właściwości gleby.

Stąd część konfiguracji, które wcześniej mieściły się w rozporządzeniu z 2006 r., dziś jest wyłączona z katalogu „poza instalacjami”.

5. Główne przyczyny wyłączenia części odpadów z nowego rozporządzenia

Podsumowując, dlaczego część odpadów zniknęła z katalogu dopuszczonych do odzysku poza instalacjami?

• Implementacja nowej ustawy o odpadach (2012) – art. 30 wprowadza zasadę, że przetwarzanie odpadów odbywa się w instalacjach, a odzysk poza nimi jest wyjątkiem ściśle określonym przepisami.
• Odejście od unieszkodliwiania „w terenie” – procesy D (np. D2) zostały wyłączone z możliwości prowadzenia poza instalacjami; obecnie unieszkodliwianie powinno być prowadzone w kontrolowanych warunkach.
• Ograniczenie ryzyka nadużyć – rozporządzenie z 2006 r. było szeroko wykorzystywane do tworzenia faktycznych „dzikich składowisk” pod przykrywką rekultywacji; nowy akt ma temu zapobiegać poprzez zawężony katalog i bardziej szczegółowe warunki stosowania.
• Ochrona gleby i wód – wyłączono lub ograniczono odpady o potencjalnie zmiennym i trudnym do kontroli składzie, w tym niektóre popioły, żużle czy mieszaniny odpadów, aby uniknąć nieodwracalnych szkód w środowisku.
• Bezpieczeństwo pożarowe i sanitarne – część odpadów palnych (różne frakcje tworzyw, tekstylia, mieszaniny komunalne) oraz osady ściekowe o niepewnej jakości uznano za zbyt ryzykowne do stosowania poza instalacjami bez pełnej kontroli.
• Zgodność z prawem unijnym – nowy akt był notyfikowany Komisji Europejskiej; ujednolicenie z podejściem UE oznacza większą ostrożność przy dopuszczaniu przetwarzania odpadów bez instalacji.

6. Wnioski praktyczne

Dla podmiotów zajmujących się gospodarką odpadami kluczowe są dziś trzy wnioski:

1. Nie można automatycznie przenosić „starych przyzwyczajeń” z rozporządzenia z 2006 r. – katalog z 2015 r. jest inny, a część odpadów została z niego wykluczona.
2. Jeżeli dany odpad nie występuje w załączniku do rozporządzenia z 2015 r., jego odzysk poza instalacjami wymaga co do zasady zezwolenia na przetwarzanie odpadów i prowadzenia działalności w instalacji lub urządzeniu.
3. Odzysk poza instalacjami ma dziś charakter „precyzyjnego narzędzia” – służy głównie rekultywacji i wykorzystaniu mineralnych lub organicznych odpadów o stosunkowo bezpiecznym składzie, przy ścisłym reżimie ilościowym i jakościowym.

W praktyce oznacza to, że wiele scenariuszy, które kiedyś „dało się” zrobić na podstawie rozporządzenia z 2006 r., dziś wymaga normalnej decyzji o przetwarzaniu odpadów – a czasem również pozwolenia zintegrowanego. Rozporządzenie z 2015 r. ma chronić środowisko i uporządkować rynek, nawet kosztem większych formalności. Opracowanie redakcyjne – porównanie rozporządzeń z 2006 i 2015 r. dotyczących odzysku odpadów poza instalacjami.