Dyrektywa 2008/50/WE – jakość powietrza i czystsze powietrze dla Europy (CAFE)

Nie widać go, nie słychać, ale każdy nim oddycha. Dyrektywa 2008/50/WE to unijna tarcza antysmogowa, dzięki której Europa zaczęła mierzyć nie tylko PKB, ale też PM.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (CAFE) ustanawia ramy prawne dla oceny i zarządzania jakością powietrza w państwach członkowskich. Jej celem jest ochrona zdrowia ludzi i środowiska przed negatywnymi skutkami zanieczyszczeń powietrza.

1. Cel dyrektywy

Głównym celem jest osiągnięcie poziomu jakości powietrza, który nie stanowi zagrożenia dla zdrowia ludzkiego i ekosystemów. Dyrektywa ustala graniczne, docelowe i alarmowe wartości dla zanieczyszczeń oraz określa sposób ich monitorowania.

2. Zakres stosowania

Dyrektywa obejmuje wszystkie państwa członkowskie UE i dotyczy następujących zanieczyszczeń:

• pyłów zawieszonych PM₁₀ i PM_2,5,
• dwutlenku siarki (SO₂),
• tlenków azotu (NO i NO₂),
• ozonu (O₃),
• tlenku węgla (CO),
• benzenu i ołowiu,
• arsenu, kadmu, niklu i benzo(a)pirenu.

3. Monitorowanie i ocena

Państwa członkowskie zobowiązane są do tworzenia stacji pomiarowych i sieci monitoringu powietrza. Dane są oceniane w odniesieniu do standardów UE, a wyniki publikowane w raportach krajowych i przekazywane do Europejskiej Agencji Środowiska (EEA).

4. Plany jakości powietrza

Jeśli wartości dopuszczalne są przekroczone, państwa muszą opracować plany działań na rzecz poprawy jakości powietrza (tzw. Air Quality Plans). Zawierają one środki ograniczające emisje z transportu, przemysłu, energetyki i gospodarstw domowych.

5. Krótkoterminowe plany działań

W przypadku ryzyka wystąpienia przekroczeń krótkoterminowych wartości (np. ozonu w upalne dni), władze lokalne muszą wdrożyć plany alarmowe, takie jak zakazy ruchu pojazdów, ograniczenia produkcji przemysłowej czy informowanie mieszkańców.

6. PM_2,5 – nowy wskaźnik

Dyrektywa po raz pierwszy wprowadziła obowiązek monitorowania drobnych cząstek PM_2,5, które mają największy wpływ na zdrowie człowieka. Ustalono zarówno wartości dopuszczalne, jak i cele redukcji narażenia dla populacji.

7. Wdrożenie w Polsce

W Polsce przepisy wdrożono m.in. poprzez:

• Prawo ochrony środowiska i ustawę o Inspekcji Ochrony Środowiska,
• system monitoringu jakości powietrza prowadzony przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ),
• oraz regionalne Programy ochrony powietrza (POP).

Dane z ponad 260 stacji pomiarowych są publicznie dostępne w serwisie GIOŚ i aplikacjach mobilnych.

8. Powiązane akty i inicjatywy

Dyrektywa 2008/50/WE uzupełnia wcześniejsze przepisy:

• Dyrektywę 2004/107/WE (metale ciężkie i WWA),
• Dyrektywę NEC 2016/2284 (limity emisji krajowych),
• oraz inicjatywy Clean Air Programme for Europe i Zero Pollution Action Plan.

9. Efekty i wyzwania

Dzięki dyrektywie jakość powietrza w Europie poprawiła się, ale wiele miast – w tym polskich – wciąż przekracza normy dla PM₁₀ i benzo(a)pirenu. Największym wyzwaniem pozostają emisje z niskiej emisji (domowe kotły) oraz transportu drogowego.

10. Przyszłość dyrektywy

W 2023 r. Komisja Europejska zaproponowała nowelizację dyrektywy CAFE, aby dostosować limity do najnowszych zaleceń WHO. Planowane jest m.in. obniżenie dopuszczalnych poziomów PM_2,5 z 25 µg/m³ do 10 µg/m³.

11. Podsumowanie

Dyrektywa 2008/50/WE to fundament europejskiej polityki antysmogowej. Pokazuje, że czyste powietrze to nie luksus, lecz prawo – zapisane w paragrafach, ale odczuwalne w każdym wdechu. Opracowanie redakcyjne.