Cel, zakres i znaczenie rozporządzenia POPs (2019/1021/UE)
Niektóre związki chemiczne mają długą pamięć – potrafią przetrwać w glebie, wodzie i w łańcuchu pokarmowym przez dziesięciolecia. Unia Europejska postanowiła nie zostawiać im miejsca na przetrwanie – stąd rozporządzenie o trwałych zanieczyszczeniach organicznych, czyli POPs.
Rozporządzenie (UE) 2019/1021 w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych (Persistent Organic Pollutants – POPs) to jeden z kluczowych aktów prawnych Unii Europejskiej dotyczących chemikaliów i ochrony środowiska. Zastąpiło ono wcześniejsze rozporządzenie (WE) nr 850/2004, dostosowując przepisy do najnowszych ustaleń Konwencji Sztokholmskiej i Konwencji z Aarhus.
1. Główny cel rozporządzenia
Rozporządzenie ma na celu eliminację lub ograniczenie wytwarzania, stosowania i emisji substancji chemicznych, które:
- utrzymują się w środowisku przez długi czas,
- ulegają bioakumulacji w organizmach żywych,
- są toksyczne dla ludzi i zwierząt,
- mogą być transportowane na duże odległości w atmosferze.
Chodzi więc o globalne chemikalia-wędrowców, które nie znają granic ani przepisów, dopóki ktoś nie zacznie je egzekwować.
2. Zakres stosowania
Rozporządzenie obejmuje:
- produkcję, wprowadzanie do obrotu i stosowanie substancji POPs,
- gospodarowanie odpadami zawierającymi POPs,
- import i eksport produktów zawierających te substancje,
- monitorowanie ich obecności w środowisku.
Zakaz obejmuje również substancje obecne jako zanieczyszczenia śladowe w produktach chemicznych.
3. Kluczowe substancje objęte rozporządzeniem
Do POPs zaliczają się m.in.:
- PCB – polichlorowane bifenyle,
- DDT – środek owadobójczy o długotrwałej toksyczności,
- PBDE – środki uniepalniające w tworzywach,
- PFOS i PFOA – związki fluorowane używane w powłokach i gaśnicach,
- HCB – heksachlorobenzen,
- Chlordan, Aldryna, Dieldryna – pestycydy zakazane od lat 80.
4. Mechanizm prawny
Rozporządzenie stosuje się bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich UE, bez konieczności transpozycji do prawa krajowego. Jego załączniki są regularnie aktualizowane decyzjami Komisji Europejskiej, zgodnie z nowymi ustaleniami Konwencji Sztokholmskiej.
5. Zasady zarządzania POPs
Rozporządzenie wprowadza obowiązki dla:
- producentów i importerów – zakaz produkcji i obrotu,
- przemysłu – kontrola emisji i unieszkodliwianie odpadów,
- organów publicznych – monitorowanie i raportowanie,
- obywateli – dostęp do informacji o chemikaliach w środowisku.
6. Powiązania z innymi przepisami UE
POPs to element szerokiej unijnej układanki chemiczno-środowiskowej. Powiązane akty to m.in.:
- REACH – rejestracja i ocena substancji chemicznych,
- CLP – klasyfikacja i oznakowanie,
- IED – emisje przemysłowe,
- SEVESO III – zapobieganie awariom,
- Rozporządzenie F-gazowe – kontrola fluorowanych gazów cieplarnianych.
7. Znaczenie dla Polski
W Polsce wdrożenie rozporządzenia POPs oznacza:
- likwidację transformatorów i kondensatorów zawierających PCB,
- kontrolę pestycydów składowanych od dekad w magazynach,
- czyszczenie gleb i odpadów z POPs,
- tworzenie raportów krajowych i baz danych w systemie BDO.
8. Znaczenie dla środowiska
Wprowadzenie rozporządzenia przyniosło realne efekty:
- spadek stężenia PCB i DDT w rybach o ponad 80% od lat 90.,
- redukcję emisji POPs z przemysłu i spalania odpadów,
- wzrost świadomości producentów i konsumentów w zakresie chemikaliów trwałych.
Podsumowanie
Rozporządzenie POPs to unijny parasol ochronny nad przyszłymi pokoleniami – po to, by toksyny z przeszłości nie miały już wstępu do przyszłości. Opracowanie redakcyjne.