Wermikulit jako sorbent mineralny
Minerał ilasty o strukturze warstwowej, który po ekspandowaniu staje się lekkim i chłonnym materiałem sorpcyjnym oraz doskonałym izolatorem termicznym.
1. Pochodzenie i budowa minerału
Wermikulit to minerał z grupy uwodnionych glinokrzemianów magnezu i żelaza, powstający w wyniku przeobrażeń biotytu lub flogopitu w środowisku hydrotermalnym. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa vermiculus („robaczek”) – od charakterystycznego zjawiska „pęcznienia” podczas prażenia, gdy minerał tworzy długie, spiralne kształty przypominające robaki.
2. Skład chemiczny i właściwości fizyczne
Skład chemiczny wermikulitu zależy od miejsca występowania, lecz najczęściej obejmuje:
- krzemionkę (SiO₂) – 35–40%,
- tlenek magnezu (MgO) – 20–25%,
- tlenek glinu (Al₂O₃) – 10–12%,
- tlenki żelaza (Fe₂O₃, FeO) – 5–10%,
- wodę krystaliczną i związki potasu.
Pod wpływem wysokiej temperatury (ok. 800–1000 °C) dochodzi do ekspandowania wermikulitu – woda międzywarstwowa gwałtownie odparowuje, zwiększając objętość materiału nawet 20–30 krotnie. Powstaje wówczas bardzo lekki, porowaty granulat o wyjątkowych właściwościach chłonnych i izolacyjnych.
3. Właściwości użytkowe
- bardzo niska gęstość nasypowa (0,06–0,15 g/cm³ po ekspandowaniu),
- duża pojemność sorpcyjna – zarówno dla cieczy, jak i par,
- ognioodporność i stabilność termiczna do 1100 °C,
- chemiczna obojętność i nietoksyczność,
- wysoka zdolność zatrzymywania wody (do 3–5 l/kg).
4. Zastosowanie w ochronie środowiska
Wermikulit ekspandowany jest skutecznym i bezpiecznym sorbentem mineralnym wykorzystywanym do neutralizacji wycieków olejowych, chemicznych i wodnych. Stosuje się go m.in. w:
- oczyszczaniu powierzchni po awariach środowiskowych,
- usuwaniu wycieków z dróg i placów manewrowych,
- pochłanianiu cieczy w magazynach chemikaliów i zakładach przemysłowych,
- zestawach sorpcyjnych dla służb BHP i PSP,
- uszczelnianiu składowisk i izolacji retencyjnej podłoża.
5. Parametry chłonności
Wermikulit ekspandowany ma wysoką zdolność sorpcyjną, choć niższą selektywność w stosunku do ropopochodnych niż sorbenty syntetyczne. Typowe wartości chłonności:
- 1,5–3,0 l/kg – dla wody i cieczy polarnych,
- 0,8–1,5 l/kg – dla olejów i substancji ropopochodnych,
- maksymalna pojemność sorpcyjna: do 200% masy własnej.
Po nasyceniu wermikulit zachowuje formę sypką, umożliwiającą mechaniczne zebranie. Odpady zanieczyszczone klasyfikuje się wg kodów 15 02 02* lub 15 02 03*.
6. Inne zastosowania techniczne
Poza ochroną środowiska wermikulit stosuje się w:
- rolnictwie – jako dodatek do podłoży i regulator wilgotności,
- budownictwie – jako lekki wypełniacz i izolator cieplny,
- hutnictwie – jako materiał ogniotrwały i izolacyjny,
- transporcie substancji niebezpiecznych – jako wypełnienie zabezpieczające w opakowaniach ADR.
7. Nazwy handlowe i producenci w Polsce
Na rynku krajowym dostępne są różne frakcje wermikulitu ekspandowanego pod nazwami handlowymi:
- Vermix – sorbent i izolator mineralny na bazie wermikulitu (producent: Vermiculite Polska Sp. z o.o., Opole),
- Vermiculite E – lekki granulat ekspandowany stosowany jako sorbent, materiał filtracyjny i ognioodporny (dystrybutor: Termika Sp. z o.o.),
- Ekoverm – naturalny wermikulit do zastosowań przemysłowych, rolniczych i ochronnych (producent: Ekoverm Polska, Kraków),
- Sorbvent VM – sorbent mineralny do pochłaniania cieczy ropopochodnych i chemicznych (dystrybutor: Inter Global, Poznań).
Wermikulit stosowany jako sorbent powinien posiadać kartę charakterystyki (SDS) i deklarację zgodności z PN-EN 15366:2009. Produkty przeznaczone do kontaktu z cieczami ropopochodnymi powinny mieć potwierdzoną niepalność oraz odporność chemiczną.
Opracowanie redakcyjne.